Nguồn gốc dân tộc Sán Chay
Tổ tiên người Sán Chay vốn sống ở miền Nam Trung Quốc. Họ di cư vào miền núi phía Bắc Việt Nam vào khoảng cuối thời Minh – đầu thời Thanh, cách nay chừng 300–500 năm. Ngày nay, người Sán Chay là một trong 54 dân tộc của Việt Nam, với khoảng 201 nghìn người.
Sán Chay là ai?
Theo danh mục các dân tộc Việt Nam do Tổng cục Thống kê công bố tháng 3/1979, dân tộc Sán Chay gồm hai nhóm địa phương: Cao Lan và Sán Chỉ (nhiều nơi gọi là Sán Chí). Vì vậy, tên dân tộc thường được viết đầy đủ là Sán Chay (Cao Lan – Sán Chỉ).
Danh mục chính thức còn ghi nhận nhiều tên gọi khác như Mán Cao Lan, Hờn Bạn, Hờn Chùng, Sơn Tử. Ở một số địa phương, người dân còn dùng các tên Sán Chấy, Sán Tử, Sán Ti hoặc Trại.
Từ miền Nam Trung Quốc đến Việt Nam
Các tài liệu dân tộc học cho biết tổ tiên người Cao Lan sống ở vùng Nam Trung Quốc. Do chiến tranh, loạn lạc và dịch bệnh, họ dời xuống vùng Quảng Đông, Quảng Tây. Từ đó, họ vào Việt Nam theo nhiều con đường khác nhau.
Về thời điểm, các nguồn đều nói đến mốc vài thế kỷ:
- Báo Nhân Dân xếp cuộc di cư vào khoảng cuối thời Minh, đầu thời Thanh, tức cách nay 300–500 năm.
- Gia phả của các dòng họ Cao Lan cho thấy họ đã sinh sống ở Việt Nam khoảng 400 năm.
- Người Cao Lan và Sán Chỉ cùng kể rằng hai nhóm từng đi chung một đoàn từ miền Nam Trung Quốc sang, dù nói hai thứ tiếng khác nhau.
Có nguồn đưa ra mốc muộn hơn, cho rằng người Cao Lan sang Việt Nam vào nửa đầu thế kỷ XIX. Có lẽ cuộc di cư diễn ra thành nhiều đợt, kéo dài qua nhiều thế hệ, chứ không phải một lần duy nhất.
Sau khi vào Việt Nam, người Sán Chay lập các bản nhỏ vài chục hộ, các gia đình gắn kết với nhau theo dòng họ. Họ sống bằng nghề trồng lúa nước và làm nương rẫy.
Hai nhóm, hai ngôn ngữ
Cao Lan và Sán Chỉ cùng nguồn gốc và cùng một dân tộc. Tuy vậy, tiếng nói của hai nhóm thuộc hai ngữ hệ khác nhau.
Người Cao Lan tự gọi là Hờn Bán, nghĩa là "người ở bản". Ở Thái Nguyên, Tuyên Quang, Yên Bái, họ còn tự gọi là Sán Chấy. Tiếng Cao Lan thuộc nhóm Tày – Thái, ngữ hệ Thái – Ka Đai. Người Cao Lan chiếm khoảng 63% dân tộc Sán Chay, tập trung ở Tuyên Quang, Thái Nguyên, Bắc Giang.
Người Sán Chỉ tự gọi là Sán Chay. Tiếng Sán Chỉ thuộc nhóm Hán, ngữ hệ Hán – Tạng, gần với tiếng Bình thoại (Pinghua) ở Quảng Tây. Người Sán Chỉ chiếm khoảng 37% và sống chủ yếu ở Quảng Ninh.
Về tộc danh, người Sán Chỉ hiểu "Sán Chay" là "quả ở trên rừng". Cũng có ý kiến cho rằng tên này bắt nguồn từ chữ Hán Sơn Tử, nghĩa là "người ở trên núi".
Vì sao cùng một đoàn di cư mà lại nói hai thứ tiếng? Nhà ngôn ngữ học Haudricourt cho rằng người Cao Lan đã tiếp nhận một thứ tiếng Thái trong thời gian dừng chân ở Quảng Tây. Các nghiên cứu so sánh cũng thấy tiếng Cao Lan rất gần tiếng Choang vùng Sùng Tả, Thượng Tư bên kia biên giới. Hai nhóm đều dùng chữ Hán để chép sách cúng và bài hát.
Sự khác biệt này khiến việc xếp hai nhóm vào một dân tộc vẫn còn được bàn luận. Năm 2004, nhà dân tộc học Khổng Diễn đề nghị tách Cao Lan và Sán Chí thành hai dân tộc riêng. Ông dựa trên khác biệt về ngôn ngữ, văn hóa và ý thức tự nhận của hai nhóm. Hiện nay, về mặt chính thức, hai nhóm vẫn thuộc cùng dân tộc Sán Chay.
Quê cũ còn trong lời cúng và gia phả
Người Sán Chay không ghi lại cuộc di cư trong sử sách, nhưng họ vẫn giữ ký ức ấy qua nhiều thế hệ.
- Bài cúng: các bài cúng của người Cao Lan đến nay vẫn gọi Quảng Đông, Quảng Tây là quê hương.
- Gia phả: gia phả các dòng họ là căn cứ chính để ước tính họ đã ở Việt Nam khoảng 400 năm.
- Chữ Hán: sách cúng và sách hát được chép bằng chữ Hán. Đây là dấu vết của thời gian họ sống ở vùng Lưỡng Quảng.
Nhiều gia đình Sán Chay vẫn còn giữ gia phả và sách cúng cũ. Những tư liệu này, cùng lời kể của các cụ cao tuổi, là nguồn quý để làm rõ hơn con đường tổ tiên đã đi.
Người Sán Chay hôm nay
Theo Điều tra 53 dân tộc thiểu số ngày 1/4/2019, người Sán Chay có 201.398 người, khoảng 94,7% sống ở nông thôn. Mười năm trước đó, Tổng điều tra dân số 2009 ghi nhận 169.410 người.
Người Sán Chay sống xen kẽ với các dân tộc khác ở vùng trung du và miền núi Đông Bắc. Năm 2009, bốn tỉnh có nhiều người Sán Chay nhất là:
- Tuyên Quang: 61.343 người
- Thái Nguyên: 32.483 người
- Bắc Giang: 25.821 người
- Quảng Ninh: 13.786 người
Ngoài ra, người Sán Chay còn sống ở Yên Bái, Cao Bằng, Lạng Sơn, Phú Thọ, Vĩnh Phúc và Bắc Kạn. Những năm gần đây, một số gia đình đã chuyển vào miền Trung và Tây Nguyên sinh sống. Lưu ý: số liệu theo tỉnh là của năm 2009, trước khi các tỉnh sáp nhập năm 2025.
Lời kết
Từ những đoàn người rời vùng Lưỡng Quảng vài thế kỷ trước, người Cao Lan và Sán Chỉ đã định cư và gắn bó lâu dài với núi rừng Đông Bắc. Họ trở thành một thành viên trong cộng đồng 54 dân tộc Việt Nam. Tiếng nói, lời cúng và gia phả là những sợi dây còn nối người Sán Chay hôm nay với cội nguồn. Giữ được chúng là giữ được lịch sử của cả một dân tộc.
Bạn là người Sán Chay và nhà còn giữ gia phả, sách cúng hay lời kể của ông bà? Hãy viết bài chia sẻ hoặc ghi âm tiếng nói của gia đình trong Kho tiếng nói.
Nguồn tham khảo
- Báo Nhân Dân: Dân tộc Sán Chay (nhandan.vn/dan-toc-san-chay-post723930.html)
- Phan Lương Hùng (2012), Vị trí của tiếng Cao Lan trong các ngôn ngữ Tai, Tạp chí Ngôn ngữ số 8
- Khổng Diễn (2004), Trở lại vấn đề thành phần dân tộc của hai nhóm Cao Lan và Sán Chí, Tạp chí Dân tộc học số 3
- Tổng cục Thống kê: Danh mục các dân tộc Việt Nam (nso.gov.vn)
- Cổng thông tin điện tử Chính phủ: Danh sách các dân tộc Việt Nam (chinhphu.vn)
- Báo Pháp luật: Các lễ, tết trong năm của người Sán Chay (Thái Nguyên)
- Wikipedia: Cao Lan language