Thứ hai, 16/11/2026 Liên hệ: [email protected]

Nguồn gốc ngôn ngữ của dân tộc Sán Chay

Dân tộc Sán Chay nói hai thứ tiếng thuộc hai ngữ hệ hoàn toàn khác nhau. Tiếng Cao Lan là một ngôn ngữ Tai, họ hàng với tiếng Tày, Thái và Choang. Tiếng Sán Chỉ lại là một phương ngữ Hán, gần với tiếng Bình thoại ở Quảng Tây (Trung Quốc).

Một dân tộc, hai tiếng nói

Các nguồn chính thống của Việt Nam đều xếp tiếng Cao Lan vào nhóm Tày – Thái, ngữ hệ Thái – KaĐai. Tiếng Sán Chỉ được xếp vào nhóm Hán, ngữ hệ Hán – Tạng (Báo Nhân Dân). Nói cách khác, hai nhóm trong cùng một dân tộc nói hai thứ tiếng xa nhau chẳng kém tiếng Tày và tiếng Quảng Đông.

Điều này hiếm gặp trong bức tranh 54 dân tộc Việt Nam. Nó cũng là lý do chính khiến các nhà khoa học đến nay vẫn tranh luận: Cao Lan và Sán Chỉ là một dân tộc hay hai? Bài viết này đi qua từng ngôn ngữ, dựa trên các nghiên cứu ngôn ngữ học đã công bố.

Cây phả hệ hai ngôn ngữ

Sơ đồ dưới đây đặt hai tiếng nói của người Sán Chay vào đúng ngữ hệ của chúng. Bên trái là tiếng Cao Lan thuộc ngữ hệ Tai – Kadai, bên phải là tiếng Sán Chỉ thuộc ngữ hệ Hán – Tạng. Hai nhánh chỉ gặp nhau ở cấp dân tộc, không gặp nhau ở cấp ngôn ngữ.

Tiếng Cao Lan: một ngôn ngữ Tai “khó xếp chỗ”

Các nhà ngôn ngữ học đều thống nhất rằng tiếng Cao Lan thuộc nhánh Tai của ngữ hệ Tai – Kadai. Chỗ còn tranh cãi là nó nằm ở nhóm nào trong nhánh Tai. Theo tổng hợp của ThS. Phan Lương Hùng, có ba quan điểm chính (Tạp chí Ngôn ngữ số 8/2012):

  1. Bắc Tai – nhóm của tiếng Giáy, Bố Y, Choang Bắc. Đây là quan điểm của Gregerson và Edmondson, Strecker và Nguyễn Văn Lợi.
  2. Trung Tai – nhóm của tiếng Tày, Nùng, Choang Nam. Đây là quan điểm của các học giả Trung Quốc và bảng phân loại của SIL.
  3. Một nhóm riêng, đứng cạnh Nùng An. Đây là ý kiến của nhà ngôn ngữ học Pháp Haudricourt (1960).

Để kiểm tra, nhóm tác giả so sánh vốn từ cơ bản của tiếng Cao Lan với ba ngôn ngữ Tai ở Việt Nam. Tiếng Cao Lan có chung 60,11% từ cơ bản với tiếng Giáy, 54,12% với tiếng Thái và 46,94% với tiếng Tày. Xét về từ vựng, tiếng Cao Lan nghiêng về Bắc Tai. Nhưng xét về cách âm thanh biến đổi qua thời gian, nó lại giống tiếng Tày (Trung Tai) hơn. Các tác giả cuối cùng chọn tin vào bằng chứng từ vựng.

Các nguồn quốc tế cũng nhận ra sự “lưỡng tính” này. Tiếng Cao Lan và tiếng Nùng An nằm giữa vùng Trung Tai nhưng lại mang nhiều đặc điểm Bắc Tai. Vì vậy, có ý kiến coi chúng là ngôn ngữ pha trộn, không hoàn toàn thuộc nhóm nào (Wikipedia: Central Tai).

Một hướng giải thích mới đến từ nhà ngôn ngữ học Pittayawat Pittayaporn (Đại học Cornell, 2009). Ông dựng lại cây phả hệ nhánh Tai bằng cách tái tạo ngữ âm tiếng Tai gốc. Kết quả cho thấy tiếng Cao Lan gần nhất với tiếng Choang ở Sùng Tả (Chongzuo) và Thượng Tư (Shangsi), phía tây nam Quảng Tây, ngay bên kia biên giới. Ba ngôn ngữ này hợp thành một nhánh riêng của ngôn ngữ Tai (Wikipedia: Cao Lan language). Điều này cũng giải thích vì sao tiếng Cao Lan khó xếp vào các nhóm quen thuộc.

Trong các cơ sở dữ liệu ngôn ngữ quốc tế, tiếng Cao Lan có mã ISO 639-3 là mlc và mã Glottolog là caol1238.

Tiếng Sán Chỉ: một phương ngữ Hán miền Quảng Tây

Tiếng Sán Chỉ ít được nghiên cứu hơn tiếng Cao Lan nhiều. Các nguồn Việt Nam chỉ xếp nó vào nhóm Hán, ngữ hệ Hán – Tạng. Nguồn quốc tế cụ thể hơn: tiếng của nhóm Sán Chay nói tiếng Hán có họ hàng với Bình thoại (Pinghua), một thứ tiếng Hán bản địa của Quảng Tây (Wikipedia: Cao Lan language).

Bình thoại là gì? Đây là các phương ngữ Hán nói chủ yếu ở Quảng Tây. Theo trang Wikipedia: Pinghua:

  • Trong các cuộc điều tra thập niên 1950, Bình thoại từng bị xếp chung với tiếng Quảng Đông (Việt ngữ). Đến thập niên 1980, Viện Khoa học Xã hội Trung Quốc tách nó thành một nhóm phương ngữ riêng.
  • Bình thoại chia thành hai vùng. Bình thoại Bắc tập trung quanh Quế Lâm. Bình thoại Nam tập trung quanh Nam Ninh và chuyển dần sang các phương ngữ Quảng Đông trong vùng.
  • Ở nhiều nơi, Bình thoại là tiếng giao thương, được người Choang dùng làm ngôn ngữ thứ hai. Bình thoại Nam cũng vay mượn khá nhiều từ tiếng Choang.
  • Bình thoại gắn với những lớp người Hán di cư sớm nhất vào Quảng Tây qua ngả Hồ Nam, từ thiên niên kỷ thứ nhất sau Công nguyên.

Như vậy, tiếng Sán Chỉ không phải tiếng Quảng Đông chuẩn vùng Quảng Châu. Nó là một thứ tiếng Hán mang màu sắc riêng của vùng núi Quảng Tây, nơi tiếng Hán và tiếng Choang đã sống cạnh nhau hàng nghìn năm.

Giả thuyết về gốc người Dao. Có ý kiến cho rằng tổ tiên nhóm Sán Chỉ vốn là một nhóm người Dao (nói ngôn ngữ Mán) về sau chuyển sang nói tiếng Hán. Bằng chứng là người Dao ở Phòng Thành (Quảng Tây) tự gọi mình bằng một tên phát âm gần giống “Sán Chay” (Wikipedia: Cao Lan language). Đây mới chỉ là giả thuyết dựa trên tộc danh, chưa có nghiên cứu ngôn ngữ chuyên sâu xác nhận.

Vì sao một dân tộc lại nói hai thứ tiếng?

Người Cao Lan và Sán Chỉ đều kể rằng tổ tiên hai nhóm đã cùng một đoàn từ miền Nam Trung Quốc sang Việt Nam khoảng 400 năm trước, dù khi đó đã nói hai thứ tiếng khác nhau. Giới nghiên cứu đưa ra một số cách giải thích.

Giả thuyết “đổi tiếng” khi dừng chân ở Quảng Tây. Nhà ngôn ngữ học Haudricourt (1973) cho rằng người Cao Lan đã tiếp nhận một thứ tiếng Tai trong thời gian dừng chân ở Quảng Tây, trên đường di cư xuống phía nam (Wikipedia: Cao Lan language). Giả thuyết này khớp với kết quả của Pittayaporn: họ hàng gần nhất của tiếng Cao Lan là tiếng Choang ở Sùng Tả và Thượng Tư, đều thuộc tây nam Quảng Tây.

Dấu vết tiếp xúc giữa hai ngôn ngữ. Tiếng Cao Lan có ảnh hưởng từ Bình thoại, tức chính là nhóm tiếng Hán mà tiếng Sán Chỉ gần gũi (Wikipedia: Cao Lan language). Ngược lại, Bình thoại Nam cũng vay nhiều từ tiếng Choang (Wikipedia: Pinghua). Hai thứ tiếng khác ngữ hệ nhưng đã ở cạnh nhau rất lâu, đủ để để lại dấu vết trên nhau.

Hai nhóm, hai lớp nguồn gốc. Nếu giả thuyết gốc Dao của nhóm Sán Chỉ đúng, thì cả hai nhóm đều từng “đổi tiếng” ở vùng Quảng Tây. Nhóm Cao Lan chuyển sang tiếng Tai, nhóm Sán Chỉ chuyển sang tiếng Hán. Chúng ta vẫn chưa đủ tư liệu để khẳng định điều này.

Sự khác biệt về ngôn ngữ cũng là lập luận chính của nhà dân tộc học Khổng Diễn. Năm 2004, ông đề nghị tách Cao Lan và Sán Chí thành hai dân tộc riêng, dựa trên khác biệt về ngôn ngữ, văn hóa và ý thức tự nhận (Tạp chí Dân tộc học số 3/2004). Hiện nay, về mặt chính thức, hai nhóm vẫn thuộc cùng dân tộc Sán Chay.

Chữ Hán – sợi dây chung của hai ngôn ngữ

Dù nói hai thứ tiếng khác ngữ hệ, cả người Cao Lan và Sán Chỉ đều dùng chữ Hán để ghi lại tiếng của mình (Wikipedia: Cao Lan language). Chữ Hán xuất hiện trong sách cúng và các tập chép bài hát (Vietnam.vn: Người Sán Chay).

Tiếng nói đang cần được giữ gìn

Ngày nay, người Sán Chay sống xen kẽ với nhiều dân tộc khác và dùng tiếng Việt ngày càng nhiều. Ở Lục Nam (Bắc Giang), các nghệ nhân Sình ca lo ngại rằng nhiều trẻ em không còn nói được tiếng của dân tộc mình (Báo Bắc Ninh).

Với giới ngôn ngữ học, tiếng Cao Lan và tiếng Sán Chỉ là hai mảnh ghép quý. Chúng giúp hiểu lịch sử tiếp xúc giữa người Tai và người Hán ở vùng biên giới Việt – Trung. Tiếng Sán Chỉ lại càng ít được ghi chép, nên mỗi bản ghi âm tiếng nói của người cao tuổi hôm nay đều có thể trở thành tư liệu không thay thế được.

Nếu gia đình bạn còn nói tiếng Cao Lan hoặc Sán Chỉ, hãy ghi lại vài câu chào hỏi, vài từ gọi người thân trong Kho tiếng nói của dantocsanchay.com.

Nguồn tham khảo

Hai ảnh minh họa trong bài do dantocsanchay.com tự thiết kế dựa trên các nguồn trên.