Thứ hai, 16/11/2026 Liên hệ: [email protected]

Những lễ hội tiêu biểu của dân tộc Sán Chay

Lễ hội của người Sán Chay hầu hết xoay quanh cây lúa và mùa vụ. Lớn nhất là lễ hội Cầu mùa và lễ hội Lồng tồng (Xuống đồng) dịp đầu xuân. Đến nay, ít nhất ba lễ hội của người Sán Chay ở Thái Nguyên, Tuyên Quang và Phú Thọ đã được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

Người Sán Chay (gồm hai nhóm Cao Lan và Sán Chỉ) sống chủ yếu ở vùng trung du và miền núi Đông Bắc. Cuộc sống gắn với ruộng nước, nương rẫy, nên lễ hội của họ là lời cảm tạ và cầu xin gửi tới thần linh, thổ địa và thần Nông. Trong mỗi lễ hội, phần lễ trang nghiêm luôn đi cùng phần hội rộn ràng: hát Sình ca, hát Soọng cô (Sấng cọ), múa Tắc Xình và tung còn.

Những năm gần đây, lễ hội Sán Chay còn theo chân người dân đến những vùng đất mới, xa nhất là TP. Hồ Chí Minh.

Lễ hội Sán Chay qua các vùng miền

Lễ hộiThời gianNơi tiêu biểuĐiểm nhấnLễ hội Cầu mùa2/2 âm lịch (xóm Đồng Tâm)Phú Lương cũ, Thái NguyênDi sản quốc gia (2018); múa Tắc XìnhLễ hội Cầu mùa của người Cao LanChưa có thông tinThôn Động Sơn, xã Yên Sơn, Tuyên QuangDi sản quốc gia (trao quyết định 3/2026); hát Sình caLễ hội Lồng tồng (Xuống đồng)Tháng Giêng, kéo dài 3 ngàyXã Yên Lãng, Phú ThọDi sản quốc gia; cày ruộng đầu năm, ném cònLễ hội của người Cao Lan Giêng Tánh10 tháng GiêngXã Kim Phú cũ, Tuyên QuangLễ hội làng truyền thốngTết Nguyên đán và lễ cúng bản30 Tết – mùng 2Các bản Sán Chay ở Thái NguyênLấy “nước rồng”, cúng thổ thầnLễ trưởng thành của người Sán ChỉTháng 9 – tháng 12 âm lịchBảo Lâm, Bảo Lạc (Cao Bằng)Múa mặt nạ KadongĐám tăng (hội đèn)3–5 năm một lần (xưa)Thái NguyênCầu an cho cả bảnNgày hội văn hóa dân tộc Sán ChayTháng 12 hằng nămBa Chẽ, Quảng NinhSoóng cọ, lễ đón dâuLễ hội Cầu mùa đầu xuânMùng 6 Tết (năm 2026)Xã Phú Giáo, TP. Hồ Chí MinhDựng cây còn, múa Tắc Xình

Tên xã, huyện trong bảng giữ theo cách gọi của nguồn tin. Nhiều nơi đã thay đổi địa giới hành chính sau năm 2025.

1. Lễ hội Cầu mùa – lễ hội quan trọng nhất

Lễ hội Cầu mùa có mặt ở hầu hết nơi người Sán Chay sinh sống. Mục đích chung là cầu mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu, bản làng bình yên.

Ở Phú Lương (Thái Nguyên). Xóm Đồng Tâm, xã Tức Tranh tổ chức lễ hội vào ngày 2/2 âm lịch hằng năm. Lễ hội đã được Bộ VHTTDL công nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2018 (Báo Văn hóa).

  • Phần lễ: các gia đình mang xôi, gà, lợn, trầu cau ra đình làng. Dân làng rước lễ lên đình, cúng thần linh và thổ địa.
  • Phần hội: múa Tắc Xình với các đoạn thăm đường, lập làng, bắt quyết, mài dao, phát nương, tra mố, mừng mùa. Người dân còn hát Sình ca, Soọng cô, múa sạp và chơi tung còn. Lễ hội kết thúc bằng bữa cơm chung của cả xóm.

Ở Tuyên Quang. Ngày 20/3/2026, xã Yên Sơn đã đón nhận quyết định công nhận Lễ hội Cầu mùa của người Cao Lan thôn Động Sơn là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Nghi lễ do thầy cúng chủ trì. Phần hội có hát Sình ca giao duyên, trò chơi dân gian và các điệu múa truyền thống (Báo Văn hóa).

Ở phương Nam. Lễ hội Cầu mùa cũng được tổ chức ở xã Phú Giáo, TP. Hồ Chí Minh, vào sáng mùng 6 Tết năm 2026. Đồng bào dâng lợn, gà, xôi ngũ sắc, rượu và hoa quả. Họ rước và dựng cây còn, biểu tượng của sự sinh sôi nảy nở. Phần hội có hát giao duyên, múa Tắc Xình, đẩy gậy, kéo co, đi cà kheo, bịt mắt bắt vịt (Báo Sài Gòn Giải Phóng). Nghi lễ của quê nhà đã được giữ nguyên ở nơi cách xa Đông Bắc hàng nghìn cây số.

Bên cạnh lễ hội, người Sán Chay ở Thái Nguyên còn là chủ thể của hai di sản quốc gia khác là múa Tắc Xình và hát Sấng Cọ (VnEconomy). Cả hai đều là “linh hồn” của mỗi mùa lễ hội.

2. Lễ hội Lồng tồng (Xuống đồng) của người Cao Lan – Phú Thọ

Đây là lễ hội quan trọng nhất trong năm của người Cao Lan xã Yên Lãng, tỉnh Phú Thọ. Lễ hội diễn ra vào tháng Giêng, thường kéo dài ba ngày. Phần lễ được làm ngay trên thửa ruộng lớn và màu mỡ nhất của mỗi làng, dâng lên trời đất, tổ tiên, thần Nông và thần Lúa.

Khoảnh khắc được mong chờ nhất là nghi thức cày ruộng, gieo hạt đầu năm. Sau đó là trò ném còn qua vòng đỏ, hát Sình ca suốt những ngày hội, múa xúc tép và nhảy Tắc Xình. Ngày 28/2/2026 (12 tháng Giêng), tỉnh Phú Thọ đã trao Chứng nhận Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia cho lễ hội này (Đại biểu Nhân dân). Lễ hội cũng từng được tái hiện tại Làng Văn hóa – Du lịch các dân tộc Việt Nam ở Hà Nội (Đại Đoàn Kết).

3. Lễ hội của người Cao Lan Giêng Tánh – Tuyên Quang

Tuyên Quang là nơi có nhiều người Cao Lan nhất cả nước. Ở thôn Giêng Tánh, xã Kim Phú cũ, người Cao Lan mở hội làng vào ngày 10 tháng Giêng hằng năm. Theo nhà nghiên cứu Đặng Chí Thông, lễ hội phản ánh nguồn gốc, lịch sử và đời sống tâm linh của cộng đồng (Tạp chí Dân tộc học số 2/2006). Cũng ở Tuyên Quang, hát Sình ca của người Cao Lan được ghi danh di sản văn hóa phi vật thể quốc gia từ năm 2015 (Báo Pháp luật). Sình ca vang lên trong mọi mùa hội.

4. Tết Nguyên đán và lễ cúng bản

Với người Sán Chay ở Thái Nguyên, Tết là một chuỗi nghi lễ của cả bản (Báo Pháp luật):

  • Ngày 30 Tết: mỗi nhà chuẩn bị cỗ cúng bản. Món không thể thiếu là miến nấu thịt lợn với rau.
  • Sáng mùng 1: mọi người dậy sớm lấy “nước rồng” (sắn xui chờ lọn) để cầu sức khỏe và may mắn. Trước khi lấy nước, họ thắp hương xin thủy thần cho bản đủ nước quanh năm.
  • Mùng 2: cả bản cúng thổ thần tại miếu. Thầy cúng gieo đồng đều, đến khi một đồng sấp, một đồng ngửa mới là thần đã đồng ý. Sau đó, mọi người cùng thụ lộc ngay tại miếu.

Ngày mùng 4 Tết còn có lễ mở cửa rừng. Trong năm, người Sán Chay làm thêm lễ hạ điền, lễ giết sâu bọ (ngày 5/5) và lễ cơm mới (tháng 9, tháng 10).

5. Đám tăng – hội đèn

Đám tăng (hội đèn) là một lễ lớn của người Sán Chay. Ngày xưa, lễ được tổ chức 3–5 năm một lần để cầu thổ thần cho cả bản khỏe mạnh, được mùa. Khi có thiên tai, mất mùa hay dịch bệnh, nhiều bản cũng làm lễ. Riêng các dòng họ Lỹ, Sầm, Hoàng thờ thần đèn (màng tăng), nên tổ chức đám tăng riêng cho dòng họ mình (Báo Pháp luật).

6. Lễ trưởng thành của người Sán Chỉ – Cao Bằng

Ở Bảo Lâm và Bảo Lạc (Cao Bằng), người Sán Chỉ tổ chức lễ trưởng thành cho thanh thiếu niên từ 9 đến 17 tuổi. Lễ diễn ra hằng năm, từ tháng 9 đến tháng 12 âm lịch. Qua lễ, người trẻ được dòng họ và cộng đồng thừa nhận là người trưởng thành, như được “sinh ra lần nữa”.

Các nghi thức chính gồm trình diện, lên đèn, giáng sinh và múa mặt nạ Kadong. Sau nghi thức giáng sinh, một người đeo mặt nạ hình ma quỷ xuất hiện trêu đùa mọi người (Đại biểu Nhân dân).

7. Ngày hội văn hóa dân tộc Sán Chay – Ba Chẽ, Quảng Ninh

Đây là một ngày hội mới, tổ chức thường niên. Lần thứ 3 diễn ra ngày 20–21/12/2024 tại xã Thanh Sơn, huyện Ba Chẽ. Ngày hội tái hiện nghi lễ cầu mùa và lễ đón dâu truyền thống. Người dân còn hát giao duyên Soóng cọ, múa Tắc Xình, múa xúc tép, thi giã bánh giầy, gói bánh Cóoc mò và thi các môn thể thao dân tộc (Thương hiệu & Công luận).

Lời kết

Lễ hội của người Sán Chay có nhiều tên gọi khác nhau: Cầu mùa, Lồng tồng, đám tăng, cúng bản. Điểm chung của chúng là lòng biết ơn với đất trời và sự gắn kết của cả bản làng. Từ đình làng ở Thái Nguyên, thửa ruộng đầu năm ở Phú Thọ đến cây còn dựng giữa phương Nam, những nghi lễ ấy vẫn được giữ gìn và ngày càng được Nhà nước ghi nhận.

Quê bạn có lễ hội Sán Chay nào chưa có trong bài? Hãy viết bài chia sẻ trên dantocsanchay.com, kèm thời gian, địa điểm và ảnh chụp nếu có.

Nguồn tham khảo