Múa Tắc Xình - Di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia của dân tộc Sán Chay
Múa Tắc Xình là điệu múa nghi lễ của người Sán Chay, trình diễn trong lễ hội Cầu mùa để tạ ơn thần linh và cầu một vụ mùa tốt tươi. Năm 2014, điệu múa được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Ngày 23/6/2026, hơn 1.200 người ở xã Vô Tranh (Thái Nguyên) đã cùng nhau đồng diễn Tắc Xình.
Điệu múa lớn lên cùng cộng đồng
Tắc Xình gắn liền với quá trình hình thành và phát triển của cộng đồng Sán Chay ở Việt Nam. Điệu múa được lưu giữ đậm nét nhất ở vùng Phú Lương cũ của tỉnh Thái Nguyên, trong đó có xã Vô Tranh.
Mỗi năm, sau khi mùa màng thu hoạch xong, bản làng tổ chức lễ Cầu mùa. Đây là dịp để tạ ơn trời đất, thần linh đã cho mưa thuận gió hòa, lúa ngô được mùa, bản làng no ấm. Người dân cũng cầu xin thần linh tiếp tục che chở cho vụ sau. Trong nghi lễ ấy, Tắc Xình là phần trình diễn quan trọng nhất.
Với những giá trị đó, Múa Tắc Xình của người Sán Chay đã được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định số 2684/QĐ-BVHTTDL ngày 25/8/2014 của Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch.
“Tắc – tắc – xình”: cái tên sinh ra từ tiếng tre
Tên gọi Tắc Xình mô phỏng chính âm thanh của điệu múa. Khi người làm lễ ra hiệu lệnh, người gõ nhạc nâng ống tre lên ngang mặt, dùng que gõ hai lần vào thân ống thành tiếng “tắc, tắc”. Sau đó, họ nện mạnh ống tre xuống đất, phát ra tiếng “xình” (có nơi ghi là “xịch”). Cứ thế, tiếng gõ nối nhau không ngừng thành chuỗi “tắc – tắc – xình, tắc – tắc – xình…”. Đây là nhịp điệu dẫn dắt mọi bước nhảy.
Ngoài bộ gõ tre, dàn nhạc Tắc Xình còn có nhiều nhạc cụ dân gian làm từ vật liệu của núi rừng:
- Trống đất (náy cau): người ta đào một hố sâu, phủ miếng vỏ cây lên miệng hố để tạo âm vang. Một sợi dây rừng được căng ngang miệng hố, chống lên bằng một que nhỏ đặt đúng tâm. Gõ vào sợi dây, cả hố đất vang lên như một cái trống.
- Trống: trống lớn, trống nhỏ và trống nứa (náy trooc).
- Chuông, chiêng và chập xêng (sắm sẹ).
- Kèn: kèn tổ sâu làm bằng lá cây và kèn pó lè.
- Bộ gõ: các ống tre và que tre, linh hồn của điệu múa.
Chín động tác kể lại một mùa rẫy
Múa Tắc Xình có 9 động tác, nối nhau theo đúng trình tự một vụ nương của người Sán Chay:
- Thăm và dọn đường
- Bắt quyết
- Mài dao
- Đánh dao
- Phát nương
- Tra mố (tra hạt)
- Chăm sóc lúa
- Thu hoạch mùa màng
- Mừng mùa và trả lễ cho thần linh
Một số đội múa còn thêm các động tác xua đuổi thú dữ hoặc bắt cá. Động tác và âm nhạc đều giản dị, dễ học. Tuy vậy, theo truyền thống, chỉ nam giới mới được tham gia nghi lễ. Người cầm trịch là thầy cúng hoặc người múa nhiều kinh nghiệm, kỹ thuật cao.
Hai tư thế gõ nhạc
Tư thế ngồi. Hai người ngồi đối diện nhau. Bên cạnh họ là một cây tre hoặc mai đã vót nhẵn, gốc chôn chặt xuống đất, ngọn còn chòm lá và uốn cong như cần câu. Từ ngọn tre thả xuống một sợi dây se bằng vỏ cây tu va, buộc vào một ống mai già dài khoảng 70–80 cm. Người gõ cầm ống mai nện xuống đất thành tiếng “xình”, rồi gõ hai thanh tre vào nhau thành tiếng “tắc”. Tiếng gõ cứ thế nối nhau liên tục, nhịp nhàng.
Tư thế đứng. Người gõ đứng thẳng, tay trái cầm ống tre đường kính khoảng 3,5 cm. Tay phải cầm một thanh tre nhỏ dài khoảng 30 cm, gõ ngang vào thân ống thành tiếng “tắc”, rồi giộng ống xuống đất thành tiếng “xình”.
Giữa tiếng trống, kèn và chập xêng rộn ràng, người múa nhún nhảy theo nhịp tre với những động tác dứt khoát, khỏe khoắn. Người Sán Chay tin rằng người múa và người gõ nhạc càng phối hợp nhiệt tình, nhịp nhàng, thì thần linh càng phù hộ cho mùa màng tốt tươi.
Ý nghĩa của điệu múa
Tái hiện đời sống lao động. Mỗi động tác là một công đoạn thật của nghề nương rẫy, từ phát nương, tra hạt đến gặt hái. Xem Tắc Xình là xem cả một mùa vụ của người Sán Chay thu nhỏ lại trong vài phút. Điệu múa vì thế cũng là một cách truyền kinh nghiệm sản xuất từ thế hệ này sang thế hệ khác.
Tín ngưỡng nông nghiệp. Cuộc sống nhà nông phụ thuộc hoàn toàn vào mưa nắng, đất trời. Tắc Xình là lời tạ ơn thần linh sau một vụ mùa, đồng thời là lời cầu mong mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu, bản làng bình yên cho năm tới.
Con người và tự nhiên. Nhạc cụ Tắc Xình đều lấy từ tre nứa, vỏ cây, dây rừng, có cả hố đất. Tiếng “tắc” trên thân tre và tiếng “xình” dội xuống mặt đất nối nhau không dứt. Nhiều người xem đó là hình ảnh của vòng tuần hoàn đất trời và sự gắn bó giữa con người với thiên nhiên.
Cấu trúc xã hội. Việc chỉ nam giới được thực hành nghi lễ phản ánh cấu trúc gia đình phụ hệ của người Sán Chay.
Gắn kết cộng đồng. Gìn giữ Tắc Xình là giáo dục truyền thống cho lớp trẻ và khơi dậy niềm tự hào về bản sắc Sán Chay. Điệu múa cũng là sợi dây nối cộng đồng lại với nhau. Điều này thể hiện rõ nhất trong sự kiện ở Vô Tranh mùa hè năm 2026.
Kỷ lục Việt Nam: 912 người cùng múa Tắc Xình
Sáng 23/6/2026, xã Vô Tranh (tỉnh Thái Nguyên) tổ chức màn đồng diễn Tắc Xình quy mô lớn nhất từ trước đến nay. Sự kiện nằm trong chuỗi chương trình “Trải nghiệm Vô Tranh – Dấu ấn xứ trà, hành trình một năm kiến tạo vươn tầm và phát triển”.
Người tham gia không chỉ là bà con Sán Chay trong trang phục truyền thống. Cùng múa còn có hội viên nông dân, dân quân, giáo viên và học sinh, đại diện cho hơn 38.000 người dân trong xã. Theo thông tin của địa phương, chương trình huy động hơn 1.200 người. Con số được Tổ chức Kỷ lục Việt Nam (VietKings) ghi nhận để xác lập kỷ lục là 912 người dân địa phương, thuộc nhiều lứa tuổi và nhiều dân tộc (Văn phòng đại diện miền Bắc – Tổ chức Kỷ lục Việt Nam).
Màn múa không chỉ đứng thành hàng lối. Người múa xếp thành hình một bông hoa trà và một “vòng tròn đoàn kết”. Thông điệp là gắn kết cộng đồng, giữ gìn di sản và khát vọng phát triển của vùng chè.
Cùng ngày, trên đồi chè xóm Gốc Gạo, 932 người dân cầm nón lá xếp thành mô hình một ấm trà khổng lồ. Ấm trà là biểu tượng của vùng chè Vô Tranh. Phía dưới ấm trà, đội hình trong trang phục Sán Chay múa Tắc Xình thành một vòng cung. Thông điệp chung của cả hai màn trình diễn là “Gắn kết cộng đồng – Giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc Sán Chay”. Báo VietNamNet cũng đưa tin về mô hình ấm trà này (VietNamNet).
Tối 28/6/2026, tại chương trình nghệ thuật vinh danh ở xã Vô Tranh, đại diện Tổ chức Kỷ lục Việt Nam đã trao bằng xác lập hai Kỷ lục Việt Nam cho UBND xã:
Kỷ lụcSố người tham giaMúa Tắc Xình kết hợp tạo hình hoa trà và vòng tròn đoàn kết có số người dân tham gia đông nhất912Xếp mô hình ấm trà trên đồi chè do người dân địa phương cùng đội nón lá tham gia đông nhất932
Từ một nghi lễ vốn chỉ dành cho đàn ông trong lễ Cầu mùa, Tắc Xình nay đã trở thành điệu múa của cả cộng đồng: nhiều lứa tuổi, người Sán Chay và các dân tộc anh em cùng chung một nhịp tre.
Lời kết
Từ những ống tre, hố đất và sợi dây rừng, người Sán Chay đã tạo nên một điệu múa kể trọn câu chuyện một mùa rẫy, từ lúc phát nương đến khi tạ ơn thần linh. Màn đồng diễn ở Vô Tranh cho thấy di sản ấy vẫn đang sống. Nó được trao lại cho học sinh, cho những người không phải Sán Chay, và được cả cộng đồng tự hào gìn giữ.
Bạn có ảnh, video hay kỷ niệm về Tắc Xình ở quê mình? Hãy gửi bài hoặc ghi âm lại tiếng gõ tre, lời hô của thầy cúng trong Kho tiếng nói của dantocsanchay.com.
Nguồn tham khảo
- Tư liệu giới thiệu di sản Múa Tắc Xình (theo Hồ sơ di sản); Quyết định số 2684/QĐ-BVHTTDL ngày 25/8/2014 của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch
- Thông tin về chương trình ngày 23/6/2026 do UBND xã Vô Tranh tổ chức
- Từ đồi chè đến điệu Tắc Xình, xứ trà Vô Tranh – Thái Nguyên ghi dấu ấn với hai Kỷ lục Việt Nam – Văn phòng đại diện miền Bắc, Tổ chức Kỷ lục Việt Nam
- Sự kiện xếp mô hình ấm trà trên đồi chè & Múa Tắc Xình tạo hình hoa trà đông người nhất Việt Nam – kyluc.vn
- Tea culture celebrated amid Thai Nguyen's green hills – VietNamNet
Bài liên quan
Nét đẹp trong lễ cưới hỏi của dân tộc Sán Chay
Lễ cưới của người Sán Chay (hay còn gọi là Sán Chí/Sán Chỉ) thường được tổ chức từ tiết Sương Giáng (tức là khoảng tháng 9 cho đến tháng 2 dương lịch hàng năm). Sau khi mọi thủ tục thách cưới, ăn hỏi …
Tục cúng ma của người Sán Chay
Trong nghi lễ tâm linh của người Sán Chay bao gồm Cao Lan và San Chí, thủ tục cúng các loại ma rất ly kỳ... Cúng ma trông nhà Trong đời sống tinh thần, người Sán Chay rất chú ý đến phần tâm linh. Tron…
Dân tộc Sán Chay
1. Nguồn gốc lịch sử: Người Sán Chay từ Trung Quốc đến Việt Nam vào quãng cuối đời Minh, đầu đời Thanh, cách ngày nay 300-500 năm. 2. Phân bố địa lý: Người Sán Chay cư trú rải rác, xen lẫn với các dân…